Những trường hợp nào vi phạm pháp luật hàng giả trong ngành thang máy?

Trong bối cảnh Bộ Công Thương đang đề xuất bổ sung “định danh” rõ khái niệm hàng giả ngay trong Luật Thương mại, câu hỏi đặt ra là: trong ngành thang máy – một lĩnh vực đặc thù liên quan trực tiếp đến an toàn con người – những hành vi nào có thể bị coi là vi phạm quy định về hàng giả?

1. Hàng giả, hàng nhái là gì?

Hiện tại, khái niệm "hàng giả" hiện đang được quy định tại khoản 7 Điều 3 Nghị định số 98/2020/NĐ-CP ngày 26 tháng 8 năm 2020 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Căn cứ vào Nghị định số 98/2020/NĐ-CP có thể chia hàng giả thành hai nhóm:

Nhóm 1: Hàng giả về chất lượng

- Sản phẩm không đúng công dụng, nguồn gốc bản chất tự nhiên, hoặc không đúng với giá trị đã công bố/đăng ký.

- Sản phẩm có chất lượng, đặc tính kỹ thuật hoặc hàm lượng chất chính chỉ đạt từ 70% trở xuống so với tiêu chuẩn tối thiểu đã quy định.

- Thuốc giả, dược liệu giả, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật giả theo định nghĩa chuyên ngành.

Nhóm 2: Hàng giả về thông tin, nhãn hiệu, xuất xứ

- Sản phẩm giả mạo tên, địa chỉ nhà sản xuất/phân phối, mã số đăng ký, mã số mã vạch, hoặc nguồn gốc, xuất xứ của hàng hóa.

- Tem, nhãn, bao bì giả mạo thông tin của tổ chức, cá nhân khác

Hàng nhái không phải là một khái niệm được quy định cụ thể trong các văn bản pháp luật, do đó cũng chưa có giải thích hay định nghĩa chính thức về hàng nhái. Tuy vậy, có thể hiểu hàng nhái được dùng để chỉ một sản phẩm nào đó lưu thông một cách không chính thống trên thị trường, “sao chép” thông tin, sản phẩm bản quyền của các doanh nghiệp khác.

2. Một số hành vi phổ biến về vi phạm pháp luật hàng giả trong thang máy

2.1 Thang máy giả về chất lượng

a) Căn cứ điểm a, khoản 7 Điều 3 Nghị định số 98/2020/NĐ-CP của Chính phủ, hàng giả là: “Hàng hóa có giá trị sử dụng, công dụng không đúng với nguồn gốc bản chất tự nhiên, tên gọi của hàng hóa; hàng hóa không có giá trị sử dụng, công dụng hoặc có giá trị sử dụng, công dụng không đúng so với giá trị sử dụng, công dụng đã công bố hoặc đăng ký”.

Áp dụng vào ngành thang máy, hành vi này có thể phát sinh trong một số trường hợp như:

- Sử dụng thiết bị, linh kiện cũ, tái chế hoặc đã hết vòng đời kỹ thuật nhưng được quảng cáo, chào bán như hàng mới, đạt tiêu chuẩn kỹ thuật và đủ điều kiện vận hành an toàn.

- Cung cấp thang máy không đúng với giá trị sử dụng, công năng như đã đăng ký hoặc công bố, chẳng hạn bán thang máy tải khách nhưng thiết kế, cấu hình an toàn và khả năng vận hành thực tế chỉ đáp ứng tiêu chuẩn của thang máy tải hàng, tời kéo.

- Cabin, ray dẫn hướng, đối trọng sử dụng vật liệu mỏng hơn, yếu hơn, không đúng so với thiết kế; Động cơ, cáp tải, phanh, bộ khống chế vượt tốc… không đạt thông số kỹ thuật theo thiết kế, hồ sơ công bố…

b) Ngoài ra, điểm b, khoản 7 Điều 3 Nghị định số 98/2020/NĐ-CP của Chính phủ cũng đưa ra quy định, hàng giả là: “Hàng hóa có ít nhất một trong các chỉ tiêu chất lượng hoặc đặc tính kỹ thuật cơ bản hoặc định lượng chất chính tạo nên giá trị sử dụng, công dụng của hàng hóa chỉ đạt mức từ 70% trở xuống so với mức tối thiểu quy định tại quy chuẩn kỹ thuật hoặc tiêu chuẩn chất lượng đã đăng ký, công bố áp dụng hoặc ghi trên nhãn, bao bì hàng hóa”.

Các trường hợp cụ thể, phổ biến trong ngành thang máy như:

- Công bố hợp quy, hợp chuẩn nhưng thực tế có ít nhất một chỉ tiêu không đạt, thấp hơn mức tối thiểu được quy định có thể bị coi là hàng giả.

- Cung cấp thang máy/linh kiện chưa hợp quy theo QCVN (ví dụ QCVN 02:2019/BLĐTBXH, QCVN 32:2018/BLĐTBXH) nhưng được đưa ra thị trường - đây là hành vi vi phạm về vấn đề không chứng nhận hợp quy trước khi lưu hành, và khi kèm theo ít nhất 1 chỉ tiêu chất lượng, đặc tính kỹ thuật không đạt theo quy chuẩn kỹ thuật có thể bị coi là hàng giả.

- Cung cấp thang máy/linh kiện không đáp ứng/có ít nhất một chỉ tiêu chất lượng không đạt các tiêu chuẩn, quy chuẩn đã công bố hoặc đăng ký. (Ví dụ quảng cáo đạt Tiêu chuẩn Châu Âu, Công nghệ Đức… nhưng thực tế không đạt).

- Giả mạo/chưa có nhưng khai là có chứng nhận hợp quy: làm giả chứng nhận, kết quả thử nghiệm, tem kiểm định để hợp thức hóa sản phẩm.

- Cung cấp thang máy có Chứng nhận xuất xứ (CO), Chứng nhận chất lượng (CQ), Chứng nhận hợp quy, Tem kiểm định,... và các loại giấy tờ khác bị làm giả.

Theo định nghĩa “hàng giả” được Bộ Công Thương đề xuất bổ sung Luật Thương Mại, tiêu chí định lượng xác định hàng giả từ mốc cố định “70%” (theo Nghị định 98/2020) được đề xuất chuyển sang quy định “dưới mức do Chính phủ quy định”.

Như vậy, nếu ít nhất một chỉ tiêu chất lượng hoặc đặc tính kỹ thuật cơ bản của thiết bị/thang máy đạt tỷ lệ dưới ngưỡng do Chính phủ quy định so với mức tối thiểu nêu trong quy chuẩn/tiêu chuẩn đã đăng ký, công bố (ví dụ các QCVN liên quan đến thang máy), thì sản phẩm đó có thể bị coi là hàng giả.

2.2 Thang máy giả nguồn gốc, xuất xứ, nhãn mác hàng hóa

Căn cứ điểm đ, điểm e khoản 7 Điều 3 Nghị định số 98/2020/NĐ-CP của Chính phủ đưa ra quy định, hàng giả là:

“đ. Hàng hóa có nhãn hàng hóa hoặc bao bì hàng hóa ghi chỉ dẫn giả mạo tên, địa chỉ tổ chức, cá nhân sản xuất hoặc nhập khẩu, phân phối hàng hóa; giả mạo mã số đăng ký lưu hành, mã số công bố, mã số mã vạch của hàng hóa hoặc giả mạo bao bì hàng hóa của tổ chức, cá nhân khác; giả mạo về nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa hoặc nơi sản xuất, đóng gói, lắp ráp hàng hóa.

e. Tem, nhãn, bao bì hàng hóa giả.”

Theo quy định, hàng hóa bị coi là hàng giả khi có hành vi giả mạo thông tin về nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, phân phối, xuất xứ hoặc sử dụng tem, nhãn, bao bì giả. Áp dụng vào ngành thang máy, các hành vi vi phạm điển hình như:

a) Giả mạo tên, địa chỉ nhà sản xuất hoặc đơn vị phân phối

Đây là hành vi phổ biến trong ngành thang máy. Doanh nghiệp lắp ráp thang máy trong nước hoặc mua linh kiện từ nhiều nguồn khác nhau nhưng:

- Ghi trên nhãn, hồ sơ kỹ thuật, hợp đồng là sản phẩm của hãng thang máy nổi tiếng;

- Thể hiện như có quan hệ sản xuất, liên doanh hoặc được ủy quyền chính thức, trong khi thực tế không tồn tại pháp nhân liên doanh hay hợp đồng ủy quyền.

Hành vi vi phạm thường gặp: Chào bán, cung cấp “thang máy liên doanh Mitsubishi /Fuji /Sanyo /Schneider… Gắn tên thang máy liên doanh với các hãng sản xuất động cơ, thiết bị như Montanari, Ziehl-Abegg… để tạo cảm giác đây là “thang máy của hãng”.

=> Nếu không có giấy tờ pháp lý chứng minh quan hệ liên doanh hoặc ủy quyền, việc ghi tên các hãng này trên nhãn, bao bì, tài liệu kỹ thuật có thể bị xem là giả mạo thông tin nhà sản xuất, thuộc hành vi hàng giả.

b) Giả mạo xuất xứ, nơi sản xuất, lắp ráp thang máy/linh kiện

Linh kiện sản xuất trong nước hoặc nhập từ một quốc gia khác nhưng được quảng cáo, ghi nhãn xuất xứ châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc... trong khi quá trình sản xuất, lắp ráp thực tế không diễn ra tại các quốc gia này.

Doanh nghiệp khai sai về tên hàng hóa, chủng loại, xuất xứ,… che giấu về nguồn gốc, tuyến đường của lô hàng, nhập khẩu hàng hóa từ nước A sang nước B để lấy xuất xứ của nước B rồi nhập về Việt Nam, sau đó quảng cáo “Xuất xứ Nhật Bản/Hàn Quốc/Thái Lan…”.

=>Việc trung chuyển hàng hóa qua nước thứ ba để “đội lốt” xuất xứ, dù không làm thay đổi công năng sử dụng, vẫn có thể bị xác định là hành vi hàng giả do giả mạo nguồn gốc và thông tin hàng hóa.

c) Tem, nhãn, bao bì thang máy giả hoặc gây nhầm lẫn

Thang máy/linh kiện được gắn nhãn mang tên, logo, địa chỉ của doanh nghiệp khác nhưng không được ủy quyền; thiết kế tương tự tem của hãng lớn để gây nhầm lẫn; thông tin trên tem không khớp với sản phẩm thực tế… đều có thể bị coi là hàng giả.

Vừa qua, Bộ Công Thương đề xuất luật hóa khái niệm “hàng giả”, bổ sung vào Luật Thương mại trong thời gian tới. Việc làm rõ và “định danh” khái niệm hàng giả ngay trong Luật Thương mại đặc biệt quan trọng đối với những ngành nghề liên quan trực tiếp đến an toàn con người như thang máy.

Từ thực tiễn thị trường có thể thấy, hàng giả trong ngành thang máy không chỉ dừng ở những sản phẩm kém chất lượng, không đạt quy chuẩn kỹ thuật, mà còn thể hiện dưới nhiều hình thức tinh vi hơn như giả mạo xuất xứ, giả mạo quan hệ liên doanh, ủy quyền, làm giả tem nhãn, hồ sơ pháp lý để hợp thức hóa sản phẩm.

Khi tiêu chí xác định hàng giả được hoàn thiện và thống nhất ở cấp luật, ranh giới giữa vi phạm hành chính thông thường và hành vi hàng giả sẽ trở nên rõ ràng hơn, tạo cơ sở pháp lý chặt chẽ cho công tác quản lý thị trường, thanh tra chuyên ngành và xử lý vi phạm.

Đồng thời, điều này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với các doanh nghiệp thang máy trong việc tuân thủ trung thực các quy định về chất lượng, xuất xứ và thông tin hàng hóa, nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và đảm bảo an toàn vận hành thang máy trong thực tế.